Inspiracją do napisania tego artykułu był dla mnie przypadek jednej z moich podopiecznych. Zdiagnozowano u niej zespół Aspergera (Asperger Syngrom – AS), który w jej przypadku wiązał się z nieadekwatnymi reakcjami emocjonalnymi i społecznymi, dużym pobudzeniem fizycznym oraz potrzebą ruchu. Jeszcze przez wykonaniem kompleksowej diagnozy w kierunku zespołu Aspergera rodzice wysłali dziewczynkę na zajęcia hokeja. Te zajęcia okazały się bardzo trafionym pomysłem, gdyż poza umiejętnościami koordynacyjnymi dały dziecku okazję do rozwijania kontaktów społecznych z rówieśnikami.
Podczas meczy pojawiały się liczne sytuację związane z konfliktami społecznymi, gdyż dziewczynka została ustawiona w obronie, a ze względu na występujący u niej zespół Aspergera zawsze mogła pojawić się w otoczeniu rzecz bardziej interesująca od „pilnowania” bramki. Wystarczył jeden bodziec rozpraszający w otoczeniu, aby uwaga dziecka przestawiła się na inny tor. Osoby z zespołem Aspergera mają problem z utrzymaniem uwagi na zadaniu i ze względu na nadwrażliwość sensoryczną często koncentrują się na bodźcach z otoczenia np. tykaniu zegara, szorstkim swetrze, szczekaniu psa za oknem czy odbiciu światła na podłodze. Takie bodźce docierają również do osób zdrowych, ale nasz system uwagowy nauczył się je ignorować i skupiać się na zadaniu. U osób z zespołem Aspergera również jest to możliwe do wyćwiczenia przez odpowiednią terapię. Informacje sensoryczne i kinestetyczne, bez względu na to czy istotne czy nie, napływają do takiej osoby jak szalone. Celem terapeuty/ psychologa jest wspieranie w odnajdowaniu pośredniego poziomu uwagi, który by ich nie obezwładniał ani nie pozostawiał całkowicie obojętnymi.
W przypadku opisywanej dziewczynki fakt związany z częstym rozpraszaniem uwagi był doskonale wykorzystany przez przeciwników i ułatwiał zdobycie bramki. Inni członkowie zespołu z kolei nierozumiejący zaburzenia mogli w tym momencie bezlitośnie poczytać ten fakt za granie na korzyść drużyny przeciwnej. W konsekwencji dziecko zostało odrzucone przez kolegów z drużyny, którzy nie chcieli mieć w swoich szeregach zawodnika, który gra na ich niekorzyść. Nie musiałoby tak być, gdyby tylko została ona przygotowana na możliwość wystąpienia „rozpraszaczy” i nauczyła się na nie reagować w sposób poprawny- w tym wypadku ignorować. Również w sporcie na wysokim poziomie konieczne jest ignorowanie „rozpraszaczy” np. obecności kibiców, ich okrzyków, oklasków i szumu. Kiedy zawodnik staje przed tłumem kibiców i musi nauczyć się ignorować skandujący tłum. Im wcześniej tym lepiej. W sytuacji pracy z zawodnikiem z zespołem Aspergera odwrażliwianie sensoryczne musi mieć miejsce już na początku kariery zawodniczej.
Czy wobec tego osoby z zespołem Aspergera powinny uczestniczyć w sporcie?
Sport to w dużej mierze rywalizacja i dążenie do osiągnięcia przewagi nad przeciwnikiem. Aby tego dokonać konieczne jest wykorzystanie wszelkich możliwych sposobów, aby okazać się bardziej skutecznym. Czy osoba z zespołem Aspergera zrozumie tego rodzaju dążenia? Oczywiście! Nasi podopieczni często rywalizują z otoczeniem dużo bardziej intensywnie niż inni. Często nie akceptują porażki. Za wszelką cenę próbują być skuteczni i bardzo przeżywają poczucie niekompetencji, co zdecydowanie sprzyja osiągnięciom sportowym. Co więcej, chyba nikt inny niż właśnie osoba z zespołem Aspergera nie będzie tak intensywnie dążył do osiągnięcia własnej skuteczności. Zatem kwestia motywacji i dążenia do doskonałości jest już „z góry załatwiona”.
Czy osoba z zespołem Aspergera nie jest zbyt silnie zmotywowana?
Często się zdarza, że osoby z zespołem Aspergera potrafią wykonywać jedną monotonną czynność przez wiele godzin. Zdarza się, że taki wewnętrzny przymus jest dla nich bardzo uciążliwy. Z drugiej jednak strony jest to niezbędne w niektórych zawodach czy zadaniach np. treningi to w dużej mierze wykonywanie i powtarzanie niektórych czynności setki razy, aby dojść do perfekcji np. oddawanie rzutów osobistych czy strzelanie do celu. W związku z czym osoba z zespołem Aspergera będzie zawodnikiem doskonale zmotywowanym wewnętrznie i niestraszne będzie dla niej wykonywanie jednej powtarzalnej czynności wiele razy.
Czy istnieje jakieś niebezpieczeństwo?
Jak już wspominałam na początku osoby z zespołem Aspergera mają często problem odbiorem bodźców z otoczenia. Z trudem przychodzi im również zinterpretowanie odczuć z ciała np. jestem śpiący, jestem zestresowany oraz odczuć bólowych np. boli mnie żołądek lub bolą mnie mięśnie pleców. Lekarz Stanley I. Greenspan i terapeutka zajęciowa dr Lucy J. Miller jako jeden z typów zaburzenia przetwarzania sensorycznego wymieniają zaburzenia dyskryminacji sensorycznej. Jest to nieumiejętność rozróżnienia podobnych wrażeń zmysłowych. Dyskryminacja sensoryczna polega na odbieraniu pochodzących ze zmysłów informacji, aby je połączyć, zinterpretować, przeanalizować i powiązać z już zgromadzonymi danymi. Najważniejsze jest jednak, żeby je skutecznie zakomunikować. I na tym etapie osoby z zespołem Aspergera mogą mieć największe trudności. Powracając do przykładu mojej podopiecznej hokeistki również występował u niej problem z dyskryminacją sensoryczną. Jak wiadomo hokej jest sportem o dużej intensywności fizycznej. Ojciec dziewczynki twierdził, że ona może dużo trenować, bo nigdy nie jest zmęczona. Ta informacja wydała mi się bardzo niebezpieczna, ponieważ taką osobę z zespołem Aspergera bardzo łatwo jest przetrenować, właśnie ze względu na problem z przetwarzaniem sensorycznym i interpretacją bodźców. Bardzo duża odpowiedzialność spoczywa wówczas na trenerach i rodzicach, aby przypadkiem nie doprowadzić do przetrenowania zawodnika. Takie przetrenowanie może być bardzo bolesne w skutkach, prowadzić do problemów zdrowotnych i kontuzji. W terapii można z powodzeniem wykorzystywać liczne ćwiczenia związane z przetwarzaniem sensorycznym, które pomogą takiemu zawodnikowi w interpretowaniu wrażeń zmysłowych np. dotykanie różnymi fakturami poszczególnych części ciała przy zamkniętych oczach i nazywaniu doznań przez zawodnika.
Jak osoba z zespołem Aspergera odnajdzie się w drużynie?
Ze względu na zaburzenia rozwojowe takie osoby mają problem z rozumieniem relacji społecznych, odczytaniem intencji drugiej osoby oraz rozumieniem metafor i przenośni. Na skutek tego często dochodzi do manipulowania taką osobą przez otoczenie czy namawiania do zachowań nieakceptowanych. Asperger może nie zrozumieć niecnych planów kolegów i dla samej chęci przynależności do grupy zgodzi się na wszystko. W sporcie, gdzie panują zasady fair play raczej rzadko dochodzi do tego typu zdarzeń, ale jest to również możliwe. Osoba z zespołem Aspergera świadoma niebezpieczeństwa bycia ofiarą manipulacji może sama wyuczyć się odczytywania tego typu zachowań i reagowania na nie. Duża odpowiedzialność spoczywa wówczas na innych zawodnikach z drużyny czy klubu, który wskażą osobie z zespołem Aspergera takie zachowania i podpowiedzą prawidłową reakcję. Warto jest również stosować wideo trening, aby mogła ona na filmie zobaczyć konkretne zachowania własne i innych osób, a dzięki analizie takiego nagrania i odpowiednim wskazówkom trenera czy psychologa nauczy się poprawnych zachowań. Takie zjawisko może wystąpić np. w sportach walki, gdzie obserwowanie zachowania przeciwnika jest bardzo ważne i tylko umiejętność przewidywania tego ruchu przeciwnika prowadzi do zwycięstwa. Jeśli osoba z zespołem Aspergera poprawnie nauczy się odczytywać zachowania przeciwnika będzie potrafiła sobie z nimi radzić jeszcze lepiej niż osoba w normie, ponieważ będzie w tej kwestii bezwzględna.
Sport jedną z najlepszych terapii
Pracowitość, wytrwałość, wysoka motywacja wewnętrzna, bezwzględność to główne cechy mentalne, które sprawiają, że osoba z zespołem Aspergera staje się pożądanym zawodnikiem. Jeśli zostanie odpowiednio poprowadzona przez trenera i psychologa z powodzeniem może stać się zawodnikiem najwyższego szczebla. Sport też daje duże możliwości terapeutyczne: w dużym zakresie prowadzi do zredukowania pobudzenia, jest dobrym sposobem na zabawę i interakcję z innymi ludźmi oraz pokazuje osobie, że warto być uważnym i angażować się w interakcje z innymi, co w przyszłości daje dużą pewność siebie i wzmaga chęć powtarzania doświadczeń społecznych w różnych środowiskach.
Dlaczego Asperger rezygnuje ze sportu?
Osoby z tego rodzaju zaburzeniem rozwojowym często wypadają ze sportu już na bardzo wczesnym etapie. Pomimo bardzo dobrych predyspozycji fizycznych oraz dużej „motywacji wewnętrznej” mają trudności z relacjami społecznymi oraz w pełni satysfakcjonującą współpracą w zespole. Nie musi tak być. Ważne jest, aby rodzice i trenerzy zrozumieli, że nie jest to zła wola dziecka, ale że trudności wynikają z zaburzenia. Tylko odpowiednie pokierowanie takiego zawodnika nie zaprzepaści talentu, a podejście indywidualne pozwoli w pełni wykorzystać potencjał jego możliwości. Komunikaty, które są stosowane do zawodników z zespołem Aspergera powinny być proste i czytelne. W kwestii społecznej konieczne jest pokazanie zawodnikowi zachowań społecznych na konkretnych przykładach, a wówczas on z pewnością je zapamięta i wyciągnie odpowiednie wnioski. Z czasem innym zawodnikom zabraknie motywacji, a to właśnie osoba z zespołem Aspergera będzie dalej walczyć, aby pokonać siebie i stać się najlepszą. Jeśli tylko damy jej szansę.
