W swojej pracy zdarzyło mi się spotkać dwie rewelacyjne współpracujące ze sobą kobiety-trenerki. Jedna opiekuńcza, otwarta i ciepła druga analityczna, skrupulatna i rozsądna. Uzupełniające się cechy, sprawiały, że zawodnicy i zawodniczki z jednej strony czuli duże wymagania i motywacje do walki, a z drugiej bezpieczeństwo i akceptację. Ta mistrzowska współpraca zaowocowała wieloma sukcesami na arenie międzynarodowej. Szkolenie młodzieży to nie lada zadanie dla kobiety dzisiejszych czasów, która oprócz tego, że powinna być rewelacyjną żoną i matką przyjmuje sobie za cel wypromowanie najwyższej klasy sportowca. Wielki szacunek i wielkie wyzwanie.
Stereotypy płciowe i ich wpływ na role trenerskie
Różnice między kobietami i mężczyznami w sporcie dotyczą między innymi rodzajów najczęściej uprawianych dyscyplin sportowych, poziomu spostrzeganego lęku i kompetencji. Ze względu na popularność pewnych dyscyplin sportowych wśród kobiet kształtuje się częstotliwość występowania ich jako trenerów. Do najczęściej trenowanych przez kobiety sportów zalicza się koszykówkę, dyscypliny lekkoatletyczne, siatkówkę, piłkę nożną, narciarstwo, kolarstwo, pływanie, gimnastykę, piłkę ręczną oraz taniec (LeUnes, 2008; Støckel, 2010).
Dawno już minęły czasy kiedy to Pierre de Coubertin, inicjator nowoczesnego ruchu olimpijskiego, sprzeciwiał się udziałowi kobiet w igrzyskach olimpijskich jednak wciąż dużą rolę w kwestii obecności kobiet w sporcie odgrywają stereotypy. Wśród przyczyn ograniczonego zaangażowania kobiet w sport wymienia się stereotypizację ról płciowych
i związany z nią konflikt roli, ponieważ wśród kobiet aprobowane są zachowania i role kobiece. Stereotypizacja wpływa na zachowania rodziców, a przez to na przekonania młodych zawodniczek i trenerek na własny temat. Można sądzić, że wpływ spostrzegania ról płciowych powinien zmienić się wraz ze zmianami kulturowymi i społecznymi, jakie pojawiły się w związku z coraz większą emancypacją kobiet w ostatnich dekadach (Twenge, 1997). Na podstawie przeglądu 46 metanaliz dotyczący różnic międzypłciowych dowodzi się raczej podobieństw międzypłciowych (Hyde, 2005), co sprawia, że ważniejsze są różnice indywidualne. Ludzie natomiast często uznają, że kobiety i mężczyźni funkcjonują inaczej czyli przejawiają stereotypy dotyczące płci, co sprawia, że trenerzy i zawodnicy mogą być inaczej traktowani zależnie od płci (Gill, 2007). Zatem większe znaczenie ma to jak społeczeństwo myśli o kobietach w ogóle niż to, że występują zachowania bardziej męskie lub bardziej kobiece.
W społeczeństwie pokutuje stereotyp mężczyzny dominującego, niezależnego, analitycznego, nie ujawniającego swoich uczuć, pogodnego oraz stereotyp kobiecości wrażliwej, opiekuńczej, troskliwej i gadatliwej. Obecnie kobiety łatwiej łamią stereotypy niż mężczyźni. Wciąż męskość jest kojarzona ze sportem, a kobietom uprawiającym zawodowo sport przypisuje się cechy typowo męskie. Przypisywanie sobie cech typowo męskich ma wpływ na wykonanie w sporcie (Chalabaev, Sarrazin, Fontayne, 2009), a co za tym idzie przyjmowanie również stanowisk trenerskich, bo przecież dowodzenie jest domeną męską.
Analiza przyczyn przedwczesnego rezygnowania dziewczyn z uprawiania sportu na poziomie wyczynowym potwierdzają wpływ stereotypizacji ról płciowych na zaangażowanie w sport. To również wpływa na fakt, że mniej kobiet uprawia sport na poziomie wyczynowym, przez co maleje szansa na kontynuowanie trenowania w postaci kariery trenerskiej.
Bariery
Katie Kilty (2006) badając doświadczenia trenerskie kobiet wskazuje bariery zewnętrzne
i wewnętrzne, które są w dużym stopniu odpowiedzialne za funkcjonowanie kobiet jako trenerów. Do zewnętrznych zalicza założenia kobiet, że są mniej kompetentne niż mężczyźni, zatrudnianie podobnych do siebie- większość mężczyzn w zarządach klubów, homofobia oraz brak mentorów wśród kobiet. Do wewnętrznych z kolei perfekcjonizm, brak asertywności, powstrzymywanie promocji własnych osiągnięć, wysoki stres wynikający z utrzymywania balansu pomiędzy, życiem prywatnym a pracą.
Często kobiety mają tendencje do niedoceniania swoich możliwości i umiejętności w odróżnieniu od mężczyzn. To sprawia, że mężczyzna trener częściej sięga po wyższe stanowiska w strukturze klubu. Jak pokazują badania to wcale nie jest związane z cechami przywódczymi jakie posiada mężczyzna w odróżnieniu od kobiety, ale z przekonaniami kobiet na temat własnej niedoskonałości. Może warto w końcu coś z tym zrobić?
Przezwyciężanie barier wewnętrznych i zewnętrznych sprawia, że na stanowiskach zostają tylko te najbardziej wytrwałe. A więc drogie Panie skoro już zburzyłyście stereotypy
i zostałyście trenerkami zróbcie wszystko, aby pokazać na co Was stać!
Jakie cech pozwalają kobiecie być dobrym trenerem?
Pomiędzy mężczyznami i kobietami występują różnice pod względem traktowania sportu jako zabawy lub dobrego spędzania czasu wolnego – jest to jeden z głównych motywów zaangażowania kobiet w sport- u mężczyzn waga tego czynnika jest mniejsza niż u kobiet (Gould, Feltz, Weiss, Petlichkoff, 1982). Dlatego kobiety rzadziej zostają zawodowymi trenerami, ponieważ czerpią satysfakcję ze sportu jeśli jest on okazją do kontaktów towarzyskich i tworzenia wspólnoty, jeśli już staje się sposobem na życie może dla kobiety stracić na atrakcyjności.
Szczególnie często kobiety angażują się w sporty grupowe, ponieważ najważniejsze jest dla nich, żeby być w centrum relacji interpersonalnych. Bycie samotnym na szczycie nie jest zbyt satysfakcjonujące dla kobiety, dlatego stara się zawsze podkreślać rolę zespołu, który
w całości przyczynia się do sukcesu. Kobiety dużo rzadziej przypisują sobie sukces. Częściej używają zaimka „my” zamiast „ja” jeśli opisują wcześniejszy sukces, a w przypadku otrzymania pochwały umniejszają swoją zasługę (Flecher, 1999; Marback, Short, Short, Sullivan, 2005; Pastore, Kuga, 1993).
Trenerka ma często silną wyobraźnie. W bardzo dobry sposób potrafi kreatywnie obmyślać nowe sposoby działania, przez co nie popełnia wciąż tych samych błędów.
Kobiety zdecydowanie częściej są skłonne do poczucia winy, co sprawia, że w sytuacji porażki czy kryzysu obarczają się winą. Znacznie częściej posiadają wewnętrzne umiejscowienie kontroli, co sprawia, że nie doceniają czynników sytuacyjnych lub aspektów do nich nie zależnych, które mogły wpłynąć na przegraną.
Emocje przeżywane przez kobiety często sprawiają, że nie odreagowują stresu na zewnątrz i próbują sobie same we własnym zaciszu ze wszystkim poradzić. To emocje sprawiają, że wiara we własne siły i motywacja paraliżują kobietę i nie ma ona siły rywalizować w sytuacji sportowej. A szkoda, bo jeśli kobieta nauczy się radzić sobie z emocjami będzie w tym wytrwała, a to będą odczuwali jej zawodnicy na treningach i zawodach. Taki aspekt wyrozumiałości i towarzyszenia nie jest może zawodnikom tak bardzo potrzebny podczas treningu, ale bardzo w czasie zawodów.
Jakie umiejętności przywódcze posiada kobieta?
Warto zwrócić uwagę na umiejętności przywódcze, nad którymi powinny pracować kobiety na stanowiskach trenerskich. Przykładem mogą być najważniejsze zasady skutecznego przywódcy wg. Billa Parcellsa, amerykańskiego trenera piłki nożnej. Jego zdaniem ważna jest spójna filozofia kierowania zespołem, która odnosi się do wartości akceptowanych przez członków grupy oraz odporna na zewnętrzną ingerencję zwana przez niego spójnością. Zalicza się do nich również umiejętność dostosowania się do sytuacji i gotowość do zmiany utartego schematu dla dobra ogółu charakteryzująca kobietę przywódcę – elastyczność. Duże znaczenie ma również lojalność wobec zespołu oraz zaufanie, ponieważ wspólne podejmowanie decyzji grupowych jest bardzo ważne zwłaszcza w sporcie kobiet. Dobra trenerka powinna być odpowiedzialna, ponieważ jeśli liderka utożsamia się z celami grupy wpływa to na dobrą organizację pracy i sprzyja kształtowaniu współodpowiedzialności jej członków. Istotne znaczenie ma otwartość, która oznacza realizowanie przez liderkę tego, czego oczekują w danej chwili odbiorcy. W karierze trenerskiej profesjonalne przygotowanie to rozważanie wszelkich możliwych ewentualności z wyprzedzeniem ich analiza i przyjęcie najlepszego rozwiązania. Ważna jest również samodyscyplina czyli umiejętność radzenia sobie w trudnych sytuacjach, niewycofywanie się nawet wówczas, gdy jest wiele przeciwności. Zadaniem dobrej trenerki jest to, aby swoją mową werbalną i niewerbalną pokazywać, że błąd to bodziec do działania, a nie etykieta. Liderka powinna być cierpliwa, gdy występują trudności, ponieważ ważne jest przeprowadzanie zmian w odpowiednim czasie.
Vademecum skutecznej trenerki
– uwierz, że Twój warsztat jest najlepszy
– jeśli czujesz zdenerwowanie zrób trzy głębokie wdechy i wydechy zanim rozpoczniesz rozmowę z zawodnikiem
– formułuj jasny i prosty komunikat
– zapewnij wzmocnienie natychmiast po pozytywnym zachowaniu
– zawsze nagradzaj tak samo wysiłek, jak i rezultat
– dawaj zachętę oraz jasne i konstruktywne wskazówki natychmiast po wystąpieniu błędu
– podkreślaj, co zawodnik zrobił dobrze, a co słabo
– nigdy nie dawaj feedbacku w szorstki i wrogi sposób
– nie stosuj groźby, bo to powoduje chaos
– używaj zachęty selektywnie, aby nie utraciła swojego znaczenia
– dawaj wskazówki w jasny sposób, a w miarę możliwości pokaż w celu lepszego zapamiętania
– trenuj podczas treningu, wspieraj podczas meczu
– uwierz w swój sukces
Podsumowując chciałabym podkreślić, że na odbiór kobiet jako trenerów główny wpływ mają stereotypizacja oraz przekonanie kobiet na swój temat. Jeśli chcemy mieć więcej kobiet trenerek warto przekonać się, że sukces trenerski to przede wszystkim myślenie o sobie jako do dobrym przywódcy. Zatem drogie Panie uwierzcie w to, że jesteście po prostu najlepsze w tym co robicie dzisiaj!
Literatura:
Chalabaev, A., Sarrazin, P.,Fontayne, P. (2009), Stereotype endorsement and perceived ability as mediators of the girls’ gender orientation-soccer performance relationship. Psychology of Sport and Exercise, 10, 297-299.
Flecher, J. K. (1999). Disappearing acts: Gender, power and relational practice at work. Cambrige, MA: MIT Press.
Gill, D. L. (2007). Gender and cultural diversity. W: G. Tenerbaum I R. C. Eklund (red.), Handbook of sport psychology (wyd. 3) (s. 823-844). Hoboken, NJ: Wiley-Blackwell.
Gould, D., Feltz, D.L., Weiss, M., Petlichkoff, L.M., (1982). Participating motives in competitive youth swimmers. W: T. Orlick, J. T. Parington I J. H. Samela (red.) Mental trening for coaches and athletes (s.57-58). Ottawa, Kanada: Coaching Association of Canada.
Hyde, J.S. (2005). The gender similarities hypothesis. American Psychologist, 60, 581-592
Kilty, K. (2006). Women coaches. The Sport Psychologist, 20, 222-234
LeUnes, A. (2008). Sport psychology (wyd. 4). Nowy Jork: Psychology Press.
Marback, S., Short, S., Short, M., Sullivan, P. (2005). Coaching confidence: An exploratory investigation of sources and gender differences. Journal of Sport Behavior, 28, 18-35
Pastore, D.L., Kuga, D.J. (1993). High school coaches of women’s teams: An evaluation of burnout levels. Physical Educator, 50(3), 126-132.
Parcells, B., Coplon, J. (1995). Finding a way to win : The principles of leadership, teamwork and motivation. New York: Doubleday Dell Publishing
Støckel, J.T., Strandbu, A., Solenes, O., Jørgensen, P., Fransson, K. (2010). Sport for children and youth in the Scandinavian countries. Sport in Society, 13, 625-642.
Twenge, J, M. (1997). Changes in masculine and feminine trailsover time: Meta-analysis. Sex roles, 36, 305-325.
